Knowledge base: Adam Mickiewicz University

Settings and your account


Wielka kolonizacja. Społeczności kultury pucharów lejkowatych w dorzeczu środkowej Warty: koniec V–poł. III tys. BC


  • Jacek Wierzbicki


Large-scale colonization. The Funnel Beaker (TRB) communities in the drainage valley of the middle Warta river: late-5th to mid-3rd millennium BC Archaeological surveying and excavations carried out several years ago produced evidence which has needed analysis, at least preliminary. First, completed was the system walking project known as the Record of Archaeological Sites in Poland or Polish Archaeological Record (henceforth referred to as the AZP from Polish Archeologiczne Zdjęcie Polski). Then, there were two huge construction projects undertaken: the Jamal-Western Europe gas pipeline and the highway A2, both crossing Wielkopolska from east to west. The rescue excavations carried out in advance of the two projects were supposed to provide researchers with data throwing new light on the interpretation of settlement development within the drainage valley of the middle Warta river in the Neolithic. Unfortunately, majority of the results has not been published yet, and those preliminary reports that are known have not been included into further and more complex studies yet. Therefore, an attempt is made in this book to survey the development of the Funnel Beaker culture within Wielkopolska on the basis of “highway data”. However, due to the above mentioned lack of monographic studies of sites the survey is doomed to incompleteness. At the time of the TRB development, Wielkopolska was kind of a contact zone of the central German, Silesian and Cuiavian groups of this culture – widespread and long-lasting, and significantly different from each other in several aspects. Their influences, in various directions and of varying intensity, led to development of numerous local features. Therefore, the area became one of the most important study regions in terms of the TRB culture development. The purpose of the book is to present more concrete, detailed description of the second phase of the Neolithisation process in Wielkopolska (after the first, initial, connected with the Linear cultures), understood as an inter-regional diffusion of a farming model, practiced and prevalent among the TRB communities. Therefore, all cultural aspects have been looked at and characterised, while the evidence of the TRB settlement has been analysed. There was also an attempt made to investigate whether, and if so to what extent, the spatial variability of the material culture of that communities, as recorded in the evidence, may reflect division into local groups, separate and, at least to some degree, developing independently. Geographical factors of the drainage basin of the middle Warta river have been also studied. The analysis presented in the book is based on the catalogue of the 3172 TRB sites known from central Wielkopolska, presented on the CD in the PDF format. The idea behind such publications is usually to summarise a particular stage of research, while behind the book it is to realize there is a kind of unawareness of the problem or even negligence in recognition of the TRB culture in the area within large valleys of the Polish Plain (Niż Polski), with Wielkopolska as its core. The attempt to change the situation might be to create a list of subjects to be discussed, without which progress would not be possible. The wish of the author would also be to inspire other researchers to publish archaeological data collected not only during rescue excavations carried out in advance of the gas pipeline and the highway A2, but also during research investigations of sites in Mrowino and Śrem – the key sites in terms of the recognition of the late phases of the TRB culture. The book consists of the six main parts. The first provides the reader with a revision of the development of recognition of the TRB culture within the large valleys, especially in Wielkopolska and a summary of the state of the art in the subject. In the second part there has been data discussed, with a special emphasis on the meaning of pottery, as a basis to determine formal chronology, which — completed with C14 dating — may help to achieve a verified periodisation. The third chapter characterises natural and cultural environments, in which the TRB sites have been discovered, from the perspective of various aspects of cultural setting, such as former settlement of hunter-gatherers and Linear Pottery communities, as well as natural, such as: geomorphology, soils, surface water and potential plants. The fourth part (including chapters IV and V) provides description and classification of settlement remnants, especially various kinds of villages and features recognized within them. The little evidence of possible cult and religious activities has been also discussed there. The next part (chapter VI) revises economic and, marginally, settlement issues, looking at archaeobotanical, archaeozoological and archaeological premises of the TRB communities being aware of and practising farming and breeding, as well as foraging and hunting. The last part, synthetic chapter VII, is an attempt to answer the question how an adaptative system of the TRB communities operated in the times of the “large-scale colonisation” and what the innovative character of its civilisation was based on, leading to a very intensive inhabitation of the large areas of the Polish Plain. As a part of the AZP project there were 299 areas surveyed within the drainage basin of the middle Warta river, where 36.596 sites were recorded in total, including newly discovered and archive ones. On 670 of them (1.8%) there were artefacts recognised dating from Palaeolithic and Mesolithic (fig. 5). Another 3001 (8.2% of the sites) settlements have been dated to the Stone Age in general (fig. 6). Quite numerous, in the total number of 1813 (5.0%) were the sites with either pottery or stone tools bearing „general Neolithic” features (fig. 7). Linear cultures (Linear Pottery and Lengyel cultures) have been recognised in 156 (0.4%) settlements (fig. 8), constituting the least numerous group of all discussed herein. As representing the TRB culture, there were 3172 (8.6%) settlements described (fig. 9), while another 1840 ones (5.0%) represented all middle and late Neolithic cultures, younger than the Funnel Beaker culture, mainly Globular Amphora and Corded Ware cultures (fig. 10). Altogether there have been 10.599 sites discovered dating from the Stone Age (on some sites several settlements have been recognised, dating from various phases of that epoch), with the most numerous of them these of the TRB culture (29.5%) and those dating from the Stone Age in general (28.3%). The artefacts from the latter were represented mainly by simple flint implements bearing intercultural features, thus with undetermined chronology. Therefore, majority of them might have been manufactured by the TRB communities. The TRB sites recognised in central Wielkopolska included either huge settlements or just single potsherds. Hence, they have been divided into five groups, reflecting, approximately, their possible function: settlements (94.9% of all sites), villages (4.5%), cemeteries (0.2%), flint workshops (0.1%) and swamp deposits (0.3%). The most frequent groups, i.e. settlements and villages, have been divided into classes (table 1). The most frequent appear to be, unfortunately, settlements providing the least information — up to 1203 recognised sites have been recorded on the basis of just one potsherd, 399 of two, and 166 of three. The economy of the TRB communities in Wielkopolska from the beginning was based mainly on farming and cattle breeding. Although there is little evidence of their knowledge of cultivated plants – subfossil remains or plant imprints in pottery or daub, as only 14 sites provided researchers with more or less precise data (table 17), the TRB communities, as majority of other Neolithic groups from Central Europe, must have known and cultivated common barley, five species of wheat: emmer, common, club, einkorn and spelt, as well as millet, and also pea. The region, however, differs significantly from others in terms of the crop structure, seen from the perspective of the presence of imprints of grains in the pottery and daub, with a decisive supremacy of barley over wheat (barley: 51.5%, wheat 11.1%, millet and unidentified: 37.4%). The observation contradicts prevailing assumptions of decisive preponderance of wheat, mainly emmer, called the main bread grain of the Neolithic Europe, over other grains. Such a preponderance was seen a common feature of the eastern group of TRB and also others. Emmer is relatively widespread in Wielkopolska, although in terms of occurrence on sites common wheat is almost comparably frequent. Barley is actually nowhere that popular as in Wielkopolska. There were 12 assemblages of faunal remains collected from the TRB settlements in central Wielkopolska archaeozologically analysed. As far, the richest data has been achieved from the analysis of the evidence from site 8 in Śrem, where there have been 1352 fragments of bones identified, and from site 3 in Mrowino, where the number of identified bones was 607. The greatest number of recognised species, out of 344 bones, has been, however, that from site 3 in Szlachcin. In all the analysed bone assemblages the dominating group has been that of livestock (table 18), with the number of such bones never less than 90%. The most numerous bone remains within all the settlements have been these of cattle, from 44.2% out of all domesticated species in Szlachcin up to 100% in Chłapowo. The common feature of all the sites from central Wielkopolska appears to be preponderance or even dominancy of cattle bones over others. Within four assemblages the second frequent species has been pig, and within other four – sheep/goat. The cattle bred by the TRB communities in Wielkopolska varied in terms of size and morphotype. There have been big animals discovered — possibly cows of aurochs or big male ones, but also smaller ones, as in Komorniki, which, according to the sequence of transformation, might be recognised as a morhoptype between aurochs (Bos taurus primigenius), and short horned ox (Bos taurus brachyceros).. Approximately 21.2% of the indentified faunal remains found in the region belonged to wild animals, although in several less numerous assemblages they have not been present (table 18). The use of potential natural faunal resources of the area was of the greatest importance for people inhabiting a swamp settlement in Szlachcin, where the number of such bones was 55.8%. The people hunted animals, including roe and red deer, beaver, brown bear, fox, and birds, but they also caught fish and collected bivalve. Relatively numerous have been bone of wild animals from the site in Mrowino. An interesting observation comes from the site in Kotowo, where the number of hunted animals has been atypically high (20.0%), and almost exclusively restricted to a wild boar. In total the group of the game consisted of deer (71.5%): red deer (41.8%) and roe deer (29.7%), known from three sites, as well as wild boar (14.5%), the bones of which have been discovered on four sites. Only in Wilanowo there has been one tooth identified as of an aurochs. The other species recognised on the TRB sites represented the group of furry animals. Bones of birds have been found only in Szlachcin, but they have not been analysed taxonomically. Fish remains have been found only on two sites: in Szlachcin and Śrem. Both the settlements were established in the area particularly suitable in terms of availability of aquatic animals. A great number of the TRB sites in many parts of central Wielkopolska contradicts the lack of traces of the occupancy of the area by hunter-gatherers and the sites of the Danube culture. It might mean that the Beaker communities had settlement and economic preferences different from the two. Their new system might have been better and more suitable for the conditions of settlement and economy development in the Polish Plain. This system, which was very flexible, almost “pattern-less”, allowed for (or rather forced into?) a great spatial expansion and colonization of the areas, reaching far beyond areas occupied by the communities of the Danube culture. It also allowed for much more dense occupation, reflected in a much greater number of sites. The pottery assemblages from the drainage valley of the middle Warta river might be put in such an order that variability of their stylistic features (forms of vessels and ornamentation) reflects the widely accepted five-phase chronology of TRB culture, based on the evidence from Kujawy. Assemblages which do not fit it appear in Wielkopolska only occasionally, with the most spectacular example of them being site 45 from Kiełczewo. The analysis of stylistic transformation of the TRB pottery within the central part of the great valley region (Wielkopolska, Ziemia Lubuska, the drainage system of the Hawela river) shows two various periods of the process, each of them having its own logic of development. The border of the two periods is that between the Wiórek and Luboń phases, and it is reflected in almost complete change of techniques and ornamentation motifs, as well as almost all ware types. It was so great, almost revolutionary — also because of the depth and pace of the phenomenon — that it is hardly possible to find traces of continuity between the two phases, with just few types of ornamentation or ware forms remaining. If regarding only stylistic features of the pottery, the taxonomic differences between the Wiórek and Luboń phases might be interpreted as belonging to two separate archaeological cultures. Paradoxically, it would be the Globular Amphora culture that followed development of “Wiórek culture”, not the “Luboń culture”. The ornamentation of Globular Amphora vessels is much closer to that of Wiórek ones than the new style of the Luboń phase, which causes questions of the reasons of the phenomenon. Most probably they were connected with neither an economic situation of the contemporary communities nor with an interference of other cultural groups. Around 3450–3350 BC the TRB communities inhabiting Wielkopolska witnessed an incredible event, being a falling of quite big meteorites. Some of them caused secondary explosions already on the ground, in the vicinity of the peak of Moraska Góra, leaving six oval impact craters of 20 to 90 m in diameter. In the impact zone the shock wave destroyed a forest in a large area, and caused fires almost everywhere in the neighbourhood. Devastation resulting from that incident must have had catastrophic results for the contemporary inhabitants of the area, especially that the Morasko meteorites were not the only ones of the cluster which hit the earth. Almost identical in terms of chemical and metalographic structure were the meteorites found in Jankowo Dolne near Gniezno, in Przełazy near Świebodzin, and in Tabarz near Gotha in Thüringen. It might mean that the impact zone of these meteorites was one of the largest in the world within an ellipse 558 km long and about 20 km wide (fig. 57). The fall of these meteorites, majority of which has not been discovered yet, together known as the bolide of Wielkopolska, must have been seen from the distance of hundreds of kilometres, and the sounds of explosions and numerous fires in the neighbourhood must have alarmed thousands of people. There might have been also injured or dead people. Natural disasters, sometimes even catastrophes — floods, windstorms, forest fires — have been known from the beginning of humanity. They were often explained as a punishment, sentenced by supernatural forces, or as a result of magic used by enemies. Although people usually are not able to understand nature, still they strongly need to find explanation for disasters, and forces or people responsible for them. To relieve any personal and social tensions people might have united in search of something or someone guilty. It was important to be united by some common aim. The cosmic crash, one of which was undoubtedly the fall of the bolide of Wielkopolska, must have been such a shock, that it was to strong to be dealt with using traditional methods of ritual stress relieving. This situation of obvious disfavour of supernatural forces might have led the people to resign from previous cultural practices and to negate the former “Wiórek-like” symbols. At the same time the expansion was observed from the south (most probably from Śląsk), of the stylistic patterns from the Baden complex. The stylistics became the basis of a new set of symbols/motifs used in the ornamentation of the Luboń pottery, although quite common was their use accordingly to former schemata of motif patterns. The little evidence of similarities in symbolic patterns of the Wiórek and Luboń cultures, together with a generally unchanged existence patterns within the TRB system (building, settlement, farming, breeding) might be interpreted as a proof of a change mainly of the symbolic realm, limited to the mentality and philosophy of life.

Record ID
Book type
Publisher name (outside publisher list)
Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Poznaniu
Publishing place (Publisher address)
Publication size in sheets
Issue year
Keywords in Polish
kultura pucharów lejkowatych, neolit, Wielkopolska
Abstract in Polish
Inspiracją do powstania niniejszej pracy stała się narastająca od dłuższego czasu potrzeba dokonania wstępnego choćby bilansu badań terenowych przeprowadzonych wiele lat temu. Przede wszystkim dotyczy to zakończenia bezprecedensowej akcji badań powierzchniowych, jaką było Archeologiczne Zdjęcie Polski. Następnie cała Wielkopolska została równoleżnikowo przecięta przez dwie wielkie liniowe inwestycje budowlane: gazociąg tranzytowy Jamał-Europa Zachodnia i autostradę A2. Związane z tymi inwestycjami akcje ratowniczych badań wykopaliskowych znacząco powinny wpłynąć na obraz dziejów środkowego dorzecza Warty w dobie neolitu. Jednak skala tych zmian nie jest tak wielka, jak się wcześniej spodziewano, bowiem choć od ich zakończenia minęło już sporo lat, większość wyników tych badań nie została dotąd w pełni opublikowana. Także te, które są znane ze sprawozdań i komunikatów, nie zostały dotąd szerzej wykorzystane analitycznie. Dlatego też i obecnie niemożliwym jest przedstawienie pełnej wizji rozwoju KPL w Wielkopolsce po „autostradowej korekcie”, natomiast można dokonać pewnego rodzaju wstępnego i częściowego podsumowania. W okresie istnienia KPL Wielkopolska znajdowała się w szeroko rozumianej strefie kontaktowej pomiędzy kilkoma rozległymi terytorialnie i chronologicznie, a pod wieloma względami odmiennymi, odłamami tego kręgu kulturowego, mianowicie aglomeracjami środkowoniemiecką, śląską i kujawską. Przenikające się wzajemnie różnokierunkowe wpływy o zmiennym często w przestrzeni i czasie natężeniu, doprowadziły tu do wykształcenia się wielu lokalnych odmienności. Region ten stanowi dzięki temu jeden z istotniejszych obszarów do studiów nad rozwojem tej kultury. Celem niniejszej pracy jest konkretyzacja procesu drugiego etapu neolityzacji Wielkopolski (po pierwszym, inicjalnym, związanym z kulturami wstęgowymi), rozumianego jako wewnątrzregionalne rozprzestrzenianie się modelu gospodarki rolniczej, wypraktykowanego i stosowanego powszechnie przez grupy ludności KPL. Zostało to przeprowadzone poprzez charakterystykę całokształtu zjawisk kulturowych i pozostałości osadniczych wiązanych z KPL. Ponadto podjęto próbę ustalenia, na ile czytelne w źródłach zróżnicowanie przestrzenne kultury materialnej tej ludności, może być podstawą do wydzielenia odrębnych i przynajmniej do pewnego stopnia niezależnie rozwijających się lokalnych ugrupowań. Rozważania te zostały przedstawione w ramach konkretnych warunków przyrodniczo-geograficznych, jakie najprawdopodobniej istniały w dobie rozwoju tych społeczności na zajmowanych przez nie terytoriach środkowego dorzecza Warty. Bazą źródłową pracy jest katalog 3172 stanowisk KPL z terenu środkowej Wielkopolski, znajdujący się na dołączonej płycie CD, zapisany w formacie PDF. Opracowania tego typu jak prezentowane są realizowane najczęściej jako podsumowanie pewnego etapu badań, natomiast celem niniejszej pracy jest raczej podsumowanie stanu niewiedzy i dotychczasowych zaniedbań w badaniach nad KPL w strefie wielkodolinnej Niżu Polskiego, której centralną częścią jest Wielkopolska. Pierwszym krokiem na drodze wyjścia z tego zastoju może być choćby stworzenie listy tematów do podjęcia, bez których niemożliwe będzie dokonanie w tej materii postępu. Być może niniejsza praca zainspiruje też do podjęcia rzeczywistych działań nad publikacją źródeł pozyskanych w trakcie z badań wykopaliskowych i to nie tylko na trasie gazociągu i autostrady A2, bo od lat światła dziennego nie mogą też ujrzeć rezultaty wieloletnich badań na dwóch kluczowych dla problematyki późnych faz tej kultury stanowiskach w Mrowinie i Śremie. Niniejsza rozprawa składa się z sześciu zasadniczych części. Punktem wyjścia jest przypomnienie dziejów badań nad KPL na obszarze strefy wielkodolinnej ze szczególnym uwzględnieniem Wielkopolski oraz dokonanie podsumowania dotychczasowego stanu wiedzy w tym temacie. W drugiej części omówione są podstawy źródłowe pracy, ze szczególnym podkreśleniem znaczenia ceramiki, jako bazy do określenia chronologii formalnej, która — uzupełniona o chronometrię radiowęglową — da podstawy do ustalenia periodyzacji realnej. Trzeci rozdział niniejszego opracowania zawiera charakterystykę przyrodniczo-kulturowego środowiska, w którym występują stanowiska KPL, w powiązaniu z różnymi aspektami otoczenia kulturowego, jakim jest starsze osadnictwo ugrupowań łowiecko-zbierackich i kultur wstęgowych, oraz przyrodniczego, jak: geomorfologia, pokrywa glebowa, wody powierzchniowe i roślinność potencjalna. Część czwarta (rozdziały IV i V) poświęcona jest opisowi i klasyfikacji stałych pozostałości osadniczych, przede wszystkim różnego typu osad i obiektów nieruchomych występujących w ich obrębie. Uwzględnione zostały też nieliczne dane mogące być wiązane ze sferą kultu i religii. Kolejna część (rozdział VI) jest omówieniem problemów gospodarczych, a w mniejszym zakresie i osadniczych. Zaprezentowane zostały kwestie związane z archeobotanicznymi, archeozoologicznymi i archeologicznymi przesłankami świadczącymi o znajomości oraz praktykowaniu przez ludność KPL rolnictwa i chowu, a także zbieractwa i łowiectwa. Część ostatnia (rozdział VII), o charakterze syntetyzującym, zawiera próbę odpowiedzi na pytania jak funkcjonował system adaptacyjny społeczności KPL doby „wielkiej kolonizacji” oraz na czym polegała jego innowacyjność cywilizacyjna, skutkująca bezprecedensowo intensywnym zasiedleniem szerokich połaci Niżu Polskiego. W trakcie badań AZP na 299 obszarach obejmujących rejon środkowego dorzecza Warty zarejestrowano łącznie 36.596 stanowisk, zarówno nowoodkrytych, jak i archiwalnych. Na 670 (1,8%) z nich stwierdzono obecność pozostałości pochodzących z okresów paleolitu i mezolitu (ryc. 5). Dalszych 3001 (8,2% stanowisk) punktów osadniczych datowanych zostało ogólnie na epokę kamienia (ryc. 6). Dość liczną grupę stanowią też punkty osadnicze z materiałem ceramicznym lub krzemiennym o cechach „ogólnoneolitycznych” (ryc. 7), których na tym obszarze zarejestrowano 1813 (5,0%). Z kulturami z kręgu wstęgowych (KCWR, KCWK, KL) łączone są 156 (0,4%) punkty osadnicze (ryc. 8), stanowiące najmniej liczną grupę ze wszystkich omawianych. Do KPL zaliczono 3172 (8,6%) punkty osadnicze (ryc. 9), a dalszych 1840 (5,0%) punktów reprezentuje wszystkie generalnie późniejsze od KPL ugrupowania kulturowe środkowego i późnego neolitu, a więc przede wszystkim kulturę amfor kulistych i ceramiki sznurowej (ryc. 10). W sumie odkryto więc 10.599 punktów osadniczych pochodzących z epoki kamienia (na niektórych stanowiskach wystąpiło kilka punktów z różnych faz tej epoki), wśród których najliczniejszą grupę stanowią punkty łączone z KPL (29,5%) oraz datowane ogólnie na epokę kamienia (28,3%). Wśród tych ostatnich występują z reguły jedynie proste wyroby z krzemienia o cechach interkulturowych, niemożliwe przez to do bliższego datowania. Można się wobec tego spodziewać, że znaczna część z nich jest również dziełem rąk ludności KPL. Wśród stanowisk KPL z obszaru środkowej Wielkopolski znajdują się zarówno rozległe osady, jak i pojedyncze fragmenty ceramiki. Z tego względu podzielono je na pięć grup, oddających w przybliżeniu ich prawdopodobną funkcję: ślady osadnicze (94,9% wszystkich punktów osadniczych), osady (4,5%), cmentarzyska (0,2%), pracownie krzemieniarskie (0,1%) i depozyty bagienne (0,3%). Wśród najczęściej występujących grup punktów osadniczych, tj. śladów i osad, dokonano dalszego podziału na klasy (tab. 1). Najliczniejsze są niestety punkty osadnicze o najmniejszej wartości poznawczej — aż 1203 ślady osadnicze manifestowały się w terenie tylko jednym ułamkiem ceramiki, 399 dwoma, a na 166 stanowiskach wystąpiły 3 fragmenty. Wielkopolskie społeczności KPL od samego swego początku zajmowały się głównie rolnictwem i chowem zwierząt. Bezpośrednie informacje potwierdzające znajomość zbóż lub innych roślin uprawnych, w postaci znalezionych szczątków subfosylnych lub odcisków części roślin na ceramice naczyniowej czy polepie, są skromne. Mniej lub bardziej dokładne dane tego typu istnieją dla 14 stanowisk (tab. 17). Ludność KPL, jak i większości innych ugrupowań neolitycznych z terenu Europy Środkowej, znała i uprawiała jęczmień zwyczajny, pięć gatunków pszenicy: płaskurkę, zwyczajną, zbitokłosą, samopszę i orkisz, a także proso, a z pozostałych roślin także groch. Rejon ten jednak zdecydowanie wyróżnia się strukturą upraw, widzianą poprzez frekwencję odcisków poszczególnych zbóż na ceramice naczyniowej i polepie, wśród których zdecydowanie przeważa jęczmień nad pszenicą (jęczmień: 51,5%, pszenica 11,1%, proso i niezidentyfikowane: 37,4%). Jest to sprzeczne z dotychczasowymi ustaleniami, w których podkreślano zdecydowaną przewagę pszenicy, a przede wszystkim płaskurki, nazywanej podstawowym zbożem chlebowym neolitycznej Europy, nad innymi gatunkami zbóż, w dodatku uważano to za cechę typową dla grupy wschodniej KPL. Płaskurka w Wielkopolsce występuje stosunkowo szeroko, ale pod względem liczby znalezisk prawie dorównuje jej pszenica zwyczajna. Poza Wielkopolską jęczmień właściwie nigdzie nie jest tak popularny. Analizie archeozoologicznej poddano 12 zbiorów szczątków kostnych pochodzących osad KPL w środkowej Wielkopolsce. Najliczniejsza jak dotąd pula informacji pozyskana została ze stan. 8 w Śremie, gdzie zidentyfikowano 1352 fragmentów kości, oraz z Mrowina stan. 3, gdzie udało się określić 607 kości. Najbogatszy skład gatunkowy zarejestrowano jednak wśród 344 szczątków faunistycznych ze stan. 3 w Szlachcinie. Na wszystkich analizowanych stanowiskach w materiale kostnym dużą przewagę mają szczątki zwierząt hodowlanych (tab. 18), których udział prawie nigdzie nie spada poniżej 90%. Na wszystkich stanowiskach osadowych najliczniejsze były szczątki bydła, od 44,2% zwierząt domowych w Szlachcinie do 100% w Chłapowie. Wspólną cechą wszystkich stanowisk ze środkowej Wielkopolski jest przewaga, niekiedy wręcz dominacja, kości bydła. W czterech zbiorach drugim pod względem frekwencji gatunkiem była świnia, a w czterech innych owca/koza. Wielkopolskie społeczności KPL hodowały stada bydła złożone ze zwierząt o zróżnicowanej wielkości i morfotypie. Trafiały się sztuki rosłe — mogły to być samice turów lub samce rosłego bydła turzego, ale występowały też zwierzęta niewielkie, które pod względem trendu przemian można przyporządkować, jak np. w Komornikach, do morfotypu przejściowego między bydłem turzym (Bos taurus primigenius), a bydłem niskim, krótkorogim (Bos taurus brachyceros). Na omawianym terenie kości zwierząt dzikich stanowiły przeciętnie 21,2% wszystkich zidentyfikowanych szczątków zwierzęcych, choć w kilku mniej licznych zbiorach w ogóle nie były one reprezentowane (tab. 18). Wykorzystywanie naturalnych zasobów fauny największe znaczenie miało wśród ludności zamieszkującej osadę bagienną w Szlachcinie, gdzie odsetek tych kości wyniósł 55,8%. Polowano tam na sarnę, jelenia, bobra, niedźwiedzia brunatnego, lisa, ptaki, łowiono ryby i zbierano małże. Stosunkowo dużo zwierząt dzikich wystąpiło też w Mrowinie. Ponadto nietypowo wysoki odsetek zwierząt łownych (20,0%) zanotowano jeszcze tylko w Kotowie, ale był to wyłącznie dzik. Ogółem w grupie ssaków łownych preferowana była zwierzyna płowa (71,5%): jeleń (41,8%) i sarna (29,7%), znana z trzech stanowisk, oraz dzik (14,5%), którego kości wystąpiły na czterech stanowiskach. Tylko w Wilanowie zidentyfikowano jeden ząb tura. Wszystkie pozostałe gatunki rozpoznane na stanowiskach KPL można zaliczyć do grupy zwierząt futerkowych. Kości ptaków zostały wyróżnione tylko w Szlachcinie, ale nie poddano ich analizie pod kątem przynależności taksonomicznej. Szczątki ryb wystąpiły jedynie na dwóch stanowiskach: w Szlachcinie i Śremie. Obie te osady założono w miejscach szczególnie uprzywilejowanych w dostępie do zwierząt żyjących w środowisku wodnym. Znaczna liczba stanowisk KPL w wielu częściach środkowej Wielkopolski kontrastuje z brakiem śladów pobytu grup zbieracko-łowieckich i stanowisk kultur naddunajskich. Można to uznać za istotną przesłankę na rzecz praktykowania przez społeczności pucharowe systemu osadniczo-gospodarczego zasadniczo odmiennego od obu wymienionych ludów, nowego, lepiej przystosowanego i sprawdzającego się w warunkach Niżu. System osadniczy stosowany przez społeczności KPL, bardzo elastyczny, prawie „bezwzorcowy”, umożliwił (a może raczej wymusił?) wielką ekspansję przestrzenną i kolonizację obszarów położonych daleko poza granicami osiągniętymi przez kultury naddunajskie, a jednocześnie pozwolił na osiągnięcie wymiaru ilościowego wielokrotnie przewyższającego liczbę stanowisk tych ugrupowań. Zbiory ceramiki ze środkowej zlewni Warty można tak uszeregować, że zmienność ich cech stylistycznych (form naczyń i zdobnictwa) utworzy trend zgodny z ogólnie akceptowanym pięciofazowym schematem chronologii KPL, opracowanym na podstawie materiałów z terenu Kujaw. Jedynie wyjątkowo pojawiają się w Wielkopolsce zbiory nie mieszczące się w tej sekwencji, których najbardziej spektakularnym przykładem jest Kiełczewo stan. 45. W przemianach stylistyki ceramiki KPL na obszarze centralnej części strefy wielkodolinnej Niżu (Wielkopolska, Ziemia Lubuska, dorzecze Haweli) zauważalny jest podział na dwa odrębne okresy, z których każdy posiada własną logikę rozwoju, rozdzielone na pograniczu faz wióreckiej i lubońskiej ogromnym przełomem, wyrażającym się prawie całkowitą zmianą technik i motywów zdobniczych, a także prawie wszystkich typów naczyń. Jest on tak wielki, wręcz rewolucyjny — także ze względu na głębokość i szybkość tego zjawiska — że tylko z trudem można wykazać istnienie symptomów ciągłości pomiędzy tymi fazami, widocznej w przetrwaniu nielicznych typów zdobień, czy form naczyń. Gdyby opierać się wyłącznie na stylistyce ceramiki można by wręcz uznać różnice taksonomiczne pomiędzy fazami wiórecką a lubońską za na tyle istotne, aby podnieść je do rangi dwóch oddzielnych kultur archeologicznych. Wtedy paradoksalnie kontynuację rozwoju „kultury wióreckiej” trzeba by widzieć nie w „kulturze lubońskiej”, ale w KAK, której zdobnictwo jest pod wieloma względami dużo bliższe wióreckiemu, niż nowy styl fazy lubońskiej. W tej bezprecedensowej sytuacji pojawiają się pytania o przyczyny tego zjawiska. Najprawdopodobniej nie były one związane ani z sytuacją gospodarczą ówczesnych społeczności, ani z ingerencją innych ugrupowań kulturowych. Około 3450–3350 BC zamieszkująca tereny Wielkopolski ludność KPL była świadkiem niezwykłego wydarzenia, jakim były upadki znacznych rozmiarów meteorytów. Część z nich wywołała powtórne eksplozje już na ziemi, w pobliżu szczytu Moraskiej Góry, wybijając sześć owalnych kraterów o średnicach od 20 do 90 m. W miejscu impaktu fala uderzeniowa powaliła na dużej powierzchni las, wszędzie dookoła wybuchły również pożary. Zniszczenia spowodowane tym wydarzeniem miały najprawdopodobniej katastrofalne skutki dla ówczesnych mieszkańców regionu tym bardziej, że meteoryty moraskie nie były jedynymi z tego roju, które spadły na ziemię. Prawie identyczne pod względem składu chemicznego i struktury metalograficznej meteoryty zostały znalezione w Jankowie Dolnym koło Gniezna, w Przełazach niedaleko Świebodzina, oraz w Tabarz koło Gotha w Turyngii. Oznacza to, że obszar rozrzutu związany z upadkiem tych meteorytów byłby jednym z największych odnotowanych na świecie i tworzyłby elipsę o długości 558 km i szerokości ok. 20 km (ryc. 57). Upadek tych meteorytów, z których ogromna większość pozostaje nadal nieodkryta, określanych wspólnie mianem bolidu wielkopolskiego, musiał być widoczny z odległości wielu setek kilometrów, a odgłosy eksplozji i wybuchające w wielu miejscach pożary lasu zaalarmowały na pewno tysiące ludzi. Może były przy tym również ofiary w ludziach? Klęski żywiołowe, niekiedy o katastrofalnych rozmiarach — powodzie, wichury, pożary lasów — są znane ludziom od najdawniejszych lat. Były często uważane za karę zsyłaną przez siły nadprzyrodzone, albo o ich wywołanie przy pomocy magicznych zabiegów posądzano wrogów. Choć ludzie z reguły nie rozumieją funkcjonowania środowiska przyrodniczego, to istnieje w nich silna potrzeba wyjaśnienia przyczyn, a w szczególności wskazania winnych wystąpienia klęsk — za wywołanie katastrofy coś albo ktoś musi być odpowiedzialny, jakieś osoby, jakieś siły muszą być temu winne. Rozładowanie tych osobistych i społecznych napięć najłatwiej osiągnąć poprzez podjęcie wspólnej aktywności ukierunkowanej na ważny cel, a cóż może być ważniejszego od wyjaśnienia przyczyn zaistniałej tragedii, za której wywołanie ktoś/coś musi być winny? Kosmiczna katastrofa, jaką był bez wątpienia upadek bolidu wielkopolskiego, była wstrząsem zbyt dużym, żeby były mu w stanie sprostać tradycyjne sposoby obrzędowego rozładowywania stresów. W tej wyjątkowej sytuacji jawnej niełaski okazanej przez siły nadprzyrodzone mogło dojść do zerwania z dotychczasowymi praktykami kulturowymi i do zanegowania dawnych „wióreckich” symboli. Zjawisko to pogłębiała przypadająca na ten sam czas ekspansja z południa (zapewne z obszarów Śląska), wzorców stylistycznych kultury badeńskiej, które stały się w dużej części podstawą stworzenia nowego zestawu znaków/motywów użytkowanych do ornamentyki ceramiki „lubońskiej”, choć często posługiwano się nimi jeszcze zgodnie z dawnymi schematami budowy wątków zdobniczych. Nikłość elementów łączących symbolikę kultur „wióreckiej” i „lubońskiej” przy generalnym niezmiennym trwaniu innych składników systemu KPL (budownictwo, osadnictwo, rolnictwo, chów zwierząt) potwierdza, że zmiana ta miała charakter przede wszystkim symboliczny i ograniczała się do sfery światopoglądowo-mentalnej.
pol (pl) Polish
    Request a WCAG compliant version
    Score (nominal)
    Ministerial score = 25.0, 04-10-2021, MonograhOrBookNotMainLanguagesAuthor
    Citation count


    Uniform Resource Identifier

    * presented citation count is obtained through Internet information analysis and it is close to the number calculated by the Publish or PerishOpening in a new tab system.

    Are you sure?
    Report incorrect data on this page